Mevlana: Evrensel Aşkın Şairi

Mevlana Celaleddin Muhammed Rumi (1207-1273), dünyanın en çok okunan şairlerinden biridir. Şiirlerini yedi yüzyıl önce, Konya’da, Farsça yazdı. O günden bu yana mısraları neredeyse her büyük dile taşındı; yıllardır Amerika Birleşik Devletleri’nde en çok satan şiirler arasında yer alıyor. O, şair olmadan önce bir İslam alimiydi. Şiirinde dile getirdiği aşk, kulun Rabbine duyduğu aşktır.

Göçle Şekillenen Bir Hayat

Mevlana, bugünkü Afganistan sınırları içindeki Belh yakınlarında, alimlerden ve ilahiyatçılardan oluşan bir aileye doğdu. Babası Bahaeddin Veled, saygın bir hoca ve mutasavvıftı. Manevi günlüğü olan Maarif, Kur’an tefekkürüyle beslenen zengin bir iç dünyayı gözler önüne serer. Mevlana henüz çocukken aile, büyük ihtimalle yaklaşan Moğol tehdidinden kaçarak uzun bir batı yolculuğuna çıktı. Nişabur, Bağdat, Mekke ve Şam’dan geçtiler, sonunda Selçuklu Rum Sultanlığı’nın başkenti Konya’ya yerleştiler. Rumi adı da bu diyardan, Rum’dan gelir.

Şairden Önce Bir İslam Alimi

Aşka sarhoş bir şair olarak kalan o yaygın imge, uzun bir ilk bölümü gölgede bırakır. Mevlana, kaleminden tek bir tasavvufi mısra çıkmadan önce, onlarca yıl İslami ilimlerin titiz bir alimiydi. Babası 1231’de vefat edince Konya’daki ders kürsüsünü ondan devraldı. Ama kendi tahsili daha bitmemişti.

Halep’e gidip, o dönem Şam diyarının önde gelen ilim merkezlerinden biri olan Halaviyye Medresesi’nde okudu. Oradan, İslam dünyasının entelektüel başkentlerinden biri olan Şam’a geçti ve birkaç yıl şehrin ilim halkalarında bulundu. Bu yıllarda fıkıhta, hadis ilimlerinde ve Kur’an tefsirinde derinleşti. Hanefi mezhebini etraflıca okudu. Sonraki eserleri, Şeriat’ın hem lafzına hem ruhuna ne kadar vakıf olduğunu açıkça gösterir.

Mevlana, İbn Arabi’nin düşünce mirasıyla Şam’da ve Konya’da karşılaştı. İbn Arabi’nin en önemli öğrencisi ve üvey oğlu Sadreddin Konevi, Konya’da onun hem dostu hem komşusuydu. İki alim birbirlerinin derslerine katılırdı; Mevlana’nın cenaze namazını da bizzat Konevi kıldırdı. Bu yakınlık iz bırakmıştır. Mevlana’nın metafizik dili, ilahi isim ve sıfatları ele alışı, vahdet-i vücud okuması, hep o komşuluğun rengini taşır. Yine de Mevlana, İbn Arabi ekolünün yoğun teorik düzyazısıyla yazmadı. Hikayeyle, imgeyle konuştu; öyle ki dinleyen bir kalbi olan herkes onu izleyebilsin.

Otuzlu yaşlarının sonuna geldiğinde Mevlana, Konya’nın en saygın fakihlerinden ve vaizlerinden biriydi; yüzlerce öğrenciye ders veriyordu. Başarılı, yerleşik ve son derece sıradan bir hayatı vardı. Kariyerinde o güne dek hiçbir şey, gelmekte olanı sezdirmiyordu.

Her Şeyi Değiştiren Karşılaşma

1244 yılında, gezgin bir derviş olan Şems-i Tebrizi Konya’ya geldi. Şems ile Mevlana’nın buluşması, düşünce tarihinin en çok anlatılan karşılaşmalarından biridir. Rivayetler ayrıntıda farklılaşsa da bir noktada birleşir: Şems, Mevlana’ya öyle bir soru yöneltti ki onun alimce kesinliklerini çatlattı ve içinde ezici bir Allah aşkı ateşi tutuşturdu.

Ardından yoğun bir beraberlik dönemi geldi. Mevlana resmi dersini bir kenara bıraktı, aylarca Şems’le sohbet etti, vecde kapıldı, ardı ardına şiir döktü. Değişim o kadar ani oldu ki öğrencilerini ve ailesini telaşlandırdı. Şems en sonunda ortadan kayboldu; ya uzaklaştırıldı ya da belki öldürüldü. Mevlana’nın bu kayıp karşısındaki kederi, en büyük şiirlerinin döküldüğü pota oldu.

Mevlana zamanla anladı ki Şems, tutunulacak bir insan değildi. O, ilahi aşkın nurunun yansıdığı berrak bir camdı; Mevlana’nın artık kendi içinde taşıdığı nur, işte o nurdu.

Temel Öğretileri

Varlığın Temel Gerçekliği: Aşk

Mevlana için aşk (işk) yalnızca bir insan duygusu değildir. Varlıktaki en derin çekimdir; her şeyi aslına geri çeken özlemdir. Zerrelerin titreyişinden yıldızların dönüşüne kadar bütün yaratılış Rabbine doğru meyleder. Şiiri tekrar tekrar buna döner. Mesnevi’nin ilk cildinde şöyle der:

“Aşk yüzünden acılar tatlılaşır, aşk yüzünden bakır parçaları altın olur.”

Bu duygusallık değil, felsefedir. Aşk, yaratılmışın Yaratan’a duyduğu özlemdir. Egonun tutuşunu gevşetir, ruhu hakikate döndürür. Ve soyut düşünceyle değil, ibadetle, zikirle, sabırlı bir hizmetle yetişir.

Ney ve Özlem

Mevlana’nın başyapıtı Mesnevi, yirmi beş binden fazla beyitten oluşan o büyük eser, kamışlıktan koparılmış bir neyin feryadıyla açılır:

“Dinle neyden, kim hikayet etmede, ayrılıklardan şikayet etmede…”

Açılışın tamamını Dinle Neyden sayfasında okuyabilirsiniz.

Bu imge, Mevlana’nın insan tasavvurunun tamamını içinde tutar. Ruh, aslından ayrı düşmüştür ve içinde geri dönmek için doğuştan bir özlem taşır. Bu özlem, iyileştirilecek bir yara değildir. Aslına işaret eden bir pusuladır.

Fena Makamından Söylemek

Mevlana’nın şiiri pek çok kültürden okura ulaşır. Bu, geleneğinin üstünde durduğu için değildir. O, her öğrettiğini Kur’an’a dayandıran, Hz. Peygamber’in övgüsünde uzun uzun yazan, yetişmiş bir İslam hukuku alimiydi. Bu kadar uzağa ulaşabildi, çünkü geleneğinin iç anlamını öyle bir derinlikle söyledi ki sözler tek bir bağlamın sınırını aştı.

“Ne Doğuluyum ne Batılı, ne karadan ne denizden… Benim yerim mekansızlıktır, izim de izsizlikte.”

Bu mısralar bir hali (hal) anlatır: ilahi aşkın kapladığı bir kalbin halini. Bunlar insanı imanından çözen bir inanç beyanı değildir. Mevlana her kesimden insanı meclisine alırdı; ama bu, hakikate kayıtsızlık değil, peygamberi örneğin merhametiydi. Misafirhane şiiri o açık kapıyı dile getirir.

Sema

Mevlana, geleneksel olarak sema uygulamasının, yani bugün Mevlevi yolu ile anılan dönme töreninin kaynağı sayılır. Törenin resmi biçimi büyük ihtimalle onun vefatından sonra oğlu Sultan Veled tarafından şekillendi; ama dönüş, onun öğretisini bedende taşır. Derviş dönerken egonun sıkı tutuşunu salar ve Allah’ın huzurunda durur (huzur). Bu hareket, varlığın kendi hareketini yansıtır: zerreden gezegene kadar her şey daireler çizerek döner.

Sağ el yukarı açılır, verileni almak için. Sol el aşağı döner, alınanı dünyaya geçirmek için. Semazen bir kap değil, bir kanal olur. Bu, harekete dönüşmüş fenadır: benlik Allah’ta erimez, kul kul olarak kalır. Ama egonun tutuşu, ihsan onun içinden aksın diye yeterince gevşer.

Bir Öğretim Yöntemi Olarak Mesnevi

Mesnevi-yi Manevi (“Manevi Beyitler”) sıradan bir şiir derlemesi değildir. Olağanüstü incelikte bir öğretim aracıdır; nasıl işlediğini görmek, onu okuyuşunuzu baştan değiştirir.

Mevlana, Mesnevi’yi hayatının son yıllarında öğrencisi Hüsameddin Çelebi’ye yazdırdı. Eser altı kitap ve yaklaşık yirmi beş bin beyit tutar. Yapısı, bir risalenin istediği o düz çizgiye bilerek direnir. Mevlana bir hikayeye başlar, sözü bir kelam meselesine çevirir, ilk hikayenin içine ikinci bir hikaye yerleştirir, anlatmanın kendisi üzerine yorum yapar, bir hadis aktarır, ilk hikayeye beklenmedik bir yandan geri döner, sonra dönüp doğrudan okura seslenir.

Bu bir dağınıklık değildir. Bir yöntemdir.

Mevlana, okurun beklentisini her dönemeçte bozarak onun rahat, bitmiş bir anlayışa kurulmasını engeller. Mesnevi’yi roman okur gibi okuyamazsınız; bir hikayeyi alıp geçemezsiniz. Metin sizi işin içine çeker. Geri döner, kendisiyle çelişir, sizi gafil avlar, birkaç anlam katmanını aynı anda zihninizde tutmaya zorlar.

Her hikaye en az üç düzeyde işler. Yüzeyde, çoğu zaman güldüren ya da toprağa yakın bir masal vardır; hayvanlar, tüccarlar, ahmaklar, aşıklar. Altında nefsin ve onun oyunlarının öğretisi yatar. Daha derinde ise yaratılmış ile Yaratan arasındaki bağa dair bir katman uzanır.

Karanlık odadaki fil hikayesi açık bir örnektir. Yüzeyde, eksik bilginin sınırlarına dair bir fıkradır. Aynı zamanda aklın, eli yetişmeyeni kavramaya çabalayışını anlatır. En derinde ise vahyin neden gerektiğine işaret eder: odanın, dışarıdan gelen bir ışığa ihtiyacı vardır.

Mevlana okura sık sık, Mesnevi’nin asıl anlamının sözcüklere sığmayacağını hatırlatır. Kitap bir kandildir; içinden geçen ışık, her kandilden büyüktür. Ama bu kandil öyle ince işlenmiştir ki yedi yüzyıldır okurlar gözlerini ondan alamamıştır.

Mevlevi Tarikatı ve Osmanlı Kültürü

Mevlana’nın takipçilerinin kurduğu, oğlu Sultan Veled’in teşkilatlandırdığı Mevlevi yolu, bir tasavvuf tarikatı olmanın çok ötesine geçti. Osmanlı’nın yüzyılları boyunca imparatorluğun başlıca kültür kurumlarından biri oldu; musikisine, şiirine, hattına ve saray hayatının adabına yön verdi.

Mevlevihaneler, manevi merkez olduğu kadar birer konservatuvardı. Mevlevi yolu yalnızca iç disiplin değil, çoğu zaman musiki ya da hat olmak üzere bir sanatta ustalık da isterdi. Bu, tarikatın bünyesinde olağanüstü bir yetenek yoğunluğu topladı. Osmanlı klasik musikisinin en büyük bestecilerinin birçoğu Mevlevi dervişiydi. Neva Kar ile Segah Tekbir’i hâlâ repertuvarın temel taşı olan Buhurizade Mustafa Itri (1640-1712) bir Mevleviydi. Osmanlı musikisinin belki de en önemli ismi Hammamizade İsmail Dede Efendi (1778-1846) de Mevleviydi; en güzel eserlerinin bir kısmını sema ayini için yazılan o uzun bestelere, ayinlere döktü. Mesnevi’yi açan ney, büyük ölçüde Mevlevi etkisiyle Osmanlı klasik musikisinin simge sazı oldu.

Hatta da tarikat, imparatorluğun görsel hayatını biçimlendiren ustalar yetiştirdi. Mevlevihaneler, genç hattatların yıllarca usta elinin gözetiminde yetiştiği, Kur’an ayetlerini ve Fars şiirini aynı adanmışlıkla istinsah ettiği okullardı.

1491’de kurulan İstanbul Galata Mevlevihanesi, Osmanlı başkentinin en önemli kültür merkezlerinden biri oldu. Yabancı diplomatlar ve seyyahlar buradaki sema törenlerini izler, tekke imparatorluğun kültür diplomasisinde sessiz bir rol oynardı. Birkaç Mevlevi şeyhi sarayda danışmanlık görevleri üstlendi; tarikatın ilim ve zarafetle anılan adı, ona pek az tarikatın eriştiği bir itibar kazandırdı.

Türkiye Cumhuriyeti 1925’te tarikatları kapattığında Mevlevi yapısı da resmen feshedildi. Ama o zamana dek tarikatın etkisi Türk sanatına, musikisine ve edebiyatına öyle derinlemesine sinmişti ki geri sökülemezdi. Sema, 1950’lerde “kültürel gösteri” adıyla yeniden canlandırıldı, zamanla manevi köküne daha yakın bir biçime döndü.

Modern Batı’da Mevlana

1990’lardan beri Mevlana, Amerika Birleşik Devletleri’nin en çok satan şairi oldu; bu, kendisini hayrete düşürürdü. Bunun büyük bölümü, Farsça bilmeyen bir şair olan Coleman Barks’ın uyarlamalarına dayanır. Barks, R.A. Nicholson ile A.J. Arberry’nin daha eski akademik çevirilerini çağdaş Amerikan serbest naziyla yeniden yazdı.

Barks’ın uyarlamaları İngilizce şiir olarak çoğu zaman güzeldir. Milyonlarca okuru Mevlana’nın adıyla ve onun görüşünün gücüyle tanıştırdı. Bu gerçek bir kazanımdır.

Ama bu süreçte önemli bir şey eksilir. Barks, şiirlerden İslami unsurları silme eğilimindedir. Hz. Peygamber’e atıflar, Kur’an’a göndermeler, namaz ve oruçla ilgili ifadeler, Allah’ın adı; bunlar ya solar ya da bulanık ruhani imalara dönüşür. Geriye, 13. yüzyılın Müslüman aliminden çok 20. yüzyılın Kaliforniyalı bir mistiğine benzeyen bir Mevlana kalır. Herkese ait olan, dolayısıyla hiçbir yere ait olmayan bir Mevlana.

Bunun gerçek sonuçları vardır. Yalnızca Barks’ın Mevlana’sıyla tanışan bir okur, tasavvuf felsefesinin ardında bir gelenek olmayan, havada asılı bir maneviyat olduğunu sanarak ayrılabilir; gül ve şarap mecazlarıyla süslenmiş, eski bir kişisel gelişim bilgeliği gibi. O okur, Mevlana’nın coşkulu aşk şiirinin belirli bir tevhid (ilahi birlik) anlayışına dayandığını, şarabının zikir şarabı olduğunu, “Sevgili”sinin bir insan değil, İslam geleneğinin anladığı şekliyle ilahi hakikat olduğunu gözden kaçırır.

Akademisyen Omid Safi buna “kaybettiğimiz Mevlana” demiştir. Franklin Lewis’in kapsamlı biyografisi Rumi: Past and Present, East and West akademik düzeltmeyi sunar. Jawid Mojaddedi ve Rozina Ali gibi çevirmenler de artık, asıllarının hem edebi gücünü hem İslami bağlamını koruyan çeviriler üretiyor.

Mesele popüler uyarlamaları çöpe atmak değil, onların içinden asla doğru okumaktır. Mevlana’nın İslam’dan kurtarılmaya ihtiyacı yoktur. Çiçeklerinin ne olduğunun görülebilmesi için kendi toprağına geri verilmesi gerekir.

Mirası

Mevlana’nın etkisi çok uzaklara ulaşır:

• Takipçilerinin kurduğu Mevlevi yolu, Osmanlı’nın en önemli tasavvuf tarikatlarından biri oldu ve bugün de yaşamaya devam ediyor.
• Konya’daki türbesi, yani Mevlana Müzesi, yılda üç milyonun üzerinde ziyaretçi ağırlar ve Türkiye’nin en sevilen mekanlarından biridir.
• Şiirleri elliden fazla dile çevrildi; dünyanın dört bir yanında yazarları, müzisyenleri ve düşünürleri etkiledi.
• UNESCO, doğumunun 800. yılı anısına 2007’yi “Mevlana Yılı” ilan etti.

Mevlana’yı yaşatan şey yalnızca edebi güzellik değil, düşüncesinin ağırlığıdır. O, hiç eskimeyen soruları yazar: kim olduğumuzu, neyi sevdiğimizi, nasıl öldüğümüzü, bütün bunların ne anlama geldiğini ve bir insanın nasıl değiştiğini. Bunları, yüzyıllar ötesine hâlâ ulaşan bir açıklık ve derinlikle yazar.

Öğretisinin ruhu çoğu zaman tek bir cümleyle özetlenir: sevdiğin şeyin güzelliği, yaptığın şeyin biçimi olsun.

Kaynaklar

• Mevlana, Mesnevî-yi Ma’nevî (y.1258-1273)
• Mevlana, Fîhi Mâ Fîh (y.1260’lar)
• Mevlana, Dîvân-ı Şems-i Tebrîzî (y.1250’ler)
• Eflâkî, Menâkıbü’l-Ârifîn (y.1353)
• Sultan Veled, İbtidânâme (y.1291)
• Sipehsâlâr, Risâle-i Sipehsâlâr (y.1312)