Bezm-i Elest: Ezeli Söz

Hemen her insan hayatında, habersiz bir an gelir. Göğüste bir şey açılıverir. Bir şiir mısrası, bir gün batımı, bir musiki cümlesi, gece bir odaya çöken ansızın sessizlik. Şu anki hayatın hiçbir olayının açıklayamayacağı bir sebeple kalp sızlar. Yakın dünyada eksik olan hiçbir şey yoktur; yine de bedenin içinden bir gurbet duygusu geçer. Beden, bir yerlerde asıl yuvasının olmadığını bilir.

Sufi gelenek bu sızıyı daima ciddiye almıştır. Onu bir arıza ya da geçici bir romantik ruh hâli saymaz; bir hatıra olarak okur.

Geleneğe göre her ruh, kendi doğumundan daha eski bir ânın izini içinde taşır. Ruh özünde ezelî değildir; yaratılmıştır. Elest Misakı onun ilk hâdisesidir, kendine ait bir ön varlığın işareti değil. Ruhlar bu dünyaya gönderilmeden önce, âlemlerin Rabbi her insan ruhuna hitap etti ve tek bir soru sordu. Ruhlar cevap verdi. Cevap, unutuş âlemine girilmeden önce verilmişti ve kalbin derinliğinde, bu hayatta hiçbir şeyin tamamıyla silemeyeceği bir iz bıraktı. Sıradan bir öğleden sonranın ortasında bizi şaşırtan o özlem, hâlâ çınlamakta olan o ilk cevabın yüzeye vuran dalgasıdır.

İşte bu, Bezm-i Elest’tir; yevmü’l-mîsâk, ezeli ahdin günü.

Kur’ani Kaynak

Bu inanç şairane bir hayal değildir. Kısa ve kesin, tek bir Kur’an ayetine dayanır:

“Hani Rabbin, Âdemoğullarının sırtlarından zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutmuştu: Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Onlar da: Evet, şahit olduk, demişlerdi. Kıyamet gününde: Biz bundan habersizdik, demeyesiniz diye.” (A’râf 7:172)

Allah’ın sorusunun Arapçası elestü bi-rabbiküm, yani “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?“dir. Her ruhun cevabı belâ, “Evet, şahidiz”dir. Gelenek, olayın adını bu tek Arapça kelimeden, elestü’den türetir. Fars ve Türk şiiri Elest’ten, Elest günü’nden, Bezm-i Elest’ten söz ettiğinde, hep bu ayete işaret eder.

Ayetin tarif ettiği sahne zamandan öncedir. Allah, Âdem’in sulbünden onun bütün zürriyetini, var olacak her insanı çıkarır. Onları kendilerine gösterir. Onlara doğrudan hitap eder. Sorusunu sorar, onlar da cevap verir ve misâk mühürlenir. Ayet, sebebini bildirerek kapanır: hiçbir insan kıyamet gününde habersiz olduğunu ileri süremesin diye. Her ruh soruyu işitmiştir. Her ruh cevabını vermiştir. Karşılaşma vuku bulmuştur ve bu dünyada yaşanan unutuş, o ilk evet’i silmez.

Klasik müfessirler bu ayeti büyük bir titizlikle incelemiştir. İmam Taberî, Câmiu’l-Beyân (h. 883) eserinde ilk nesillerden gelen yorumları bir araya getirmiştir. İmam Fahreddin er-Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb (h. 1210) tefsirinde ayetin felsefî delaletlerini açmıştır. İki ekol de ayetin, zaman-öncesi de olsa gerçek bir düzlemde gerçek bir olayı tasvir ettiğinde birleşir. Sufiler bu ayeti alıp ruh anlayışlarının köşe taşı yaptılar.

Misâk Ruh Hakkında Ne Söyler

Bezm-i Elest yalnızca bir metafizik tarih parçası değildir. Her insan hakkında yapısal bir hakikati ortaya koyar. Ruh dünyaya, soru ile cevabın çoktan biçimlendirdiği bir hâlde gelir. Bir yöne dönük gelir; bu hayatta seçmediği bir şekli taşıyarak gelir.

Bu yöneliş, Kur’an’ın başka bir yerde fıtrat dediği şeydir; doğuştan gelen aslî yatkınlık. “Sen yüzünü, bir hanîf olarak dine, Allah’ın insanları üzerine yarattığı fıtrata çevir. Allah’ın yaratışında bir değişme yoktur.” (Rûm 30:30) Fıtrat, her insan ruhunda, zamandan önce verilmiş olan evet’in tortusudur. Kalbin Rabbine olan tabiî meylidir. Üzeri örtülebilir, kararabilir; ama kökünden sökülemez.

Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem, Sahih-i Buhârî’de yer alan bir hadîste aynı ilkeyi öğretir: “Her çocuk fıtrat üzere doğar. Sonra anne babası onu Yahudi, Hristiyan ya da Mecûsî yapar.” Sufi okuma bu hadîsi dar bir polemiğe hapsetmez. Onda insanın evrensel hâline dair bir beyan işitir. Dünyaya gelen çocuk, evet’i taşıyarak gelir. Sonra unutuş ülkesinde başına gelenler bu evet’i gömebilir, yönünü çevirebilir, çarpıtabilir. Fakat evet verilmiştir; misâk gerçekti. Bu yöneliş ruhun ta yapısına aittir, ruhun kendisine dokunmuştur.

Sazlıktan Kesilmiş Ney

Bezm-i Elest’in en meşhur Sufi işlenişi Mevlana’nın Mesnevî’sinin açılışıdır; Farsça okuyanların sekiz yüz yıla yakındır ezberinde taşıdığı on sekiz mısra. Mevlana bir imgeyle başlar:

“Dinle bu neyden, nasıl şikâyet ediyor; ayrılıklardan nasıl hikâye anlatıyor. Beni sazlıktan kestiklerinden beri, feryadımdan erkek de inledi, kadın da. Ayrılıktan parça parça olmuş bir gönül isterim ki, ona iştiyak derdini açayım.”

Ney bir kamış kavaldır, ama aynı zamanda insan ruhudur. Sazlık ise aslî vatandır, neyin kesilip alındığı yer. Kavalın içindeki boşluk ona ses vermeyi, ayrılığın acısı da ruha özlemini dillendirmeyi sağlar. Bütün Mesnevî, altı cilt ve yirmi beş bin beyit, bu tek açılış imgesinin açılımıdır. Sufi hayat, kesilmiş neyin hayatıdır; aslından koparılıp bir unutuş ülkesine getirildiğini bilen ve bunu söylemekten bir türlü vazgeçemeyen ruhun hayatı.

Mevlana bu istiâreyi icat etmez; onu miras alır. Sürgün, doğumdan önceki vatana duyulan gurbet imgesi, ondan önce Senâî ve Attâr’dan, ondan sonra Yunus Emre, Hâfız ve Sa’dî’ye kadar bütün Sufi şiirinde dolaşır. Kaynak misâktır. Evet verilmiştir; unutuş, ruhu Sevgili’nin artık görünmediği bir ülkeye yerleştirmiştir ve o söyleyiş, geri dönüş yolunun kendisidir.

Yunus Emre aynı anlayışı, köy çocuklarının ezberleyeceği kadar sade, âlimlerin ömür tüketip çözümlediği kadar derin satırlarda Anadolu Türkçesine taşır. “Aşkın aldı benden beni, bana seni gerek seni.” Bu satırları söyleyen Yunus, hiç sahip olmadığı bir şeyi değil, daima sahip olduğu, fakat dünyanın kendisine unutturduğu bir şeyin geri gelmesini ister.

Niçin Özlüyoruz

Bezm-i Elest, modern zihin bilimlerinin ellerindeki imkânlarla ulaşamadığı bir soruya cevap verir. İnsan kalbi, tastamam rahat bir hayatın ortasında, niçin adını koyamadığı bir şeye sızlar? En güzel tecrübeler niçin bir tutam hüzün taşır? Mutlu bir âşık, sevgilisinin kollarındayken, sebebini bilmeden niçin ağlar bazen?

Sufi cevap dosdoğrudur. Kalp kendi tabiî unsurunda değildir. Suyun dışında öyle uzun kalmıştır ki suyun ne olduğunu unutmuş, ama bir şeyin eksik olduğunu unutmamış bir balığa benzer. Bu dünyadaki her güzellik, Allah’ın el-Cemîl (Güzel) isminin bir izidir. Her merhamet, er-Rahîm (Merhametli) isminin izidir. Her sevgi, el-Vedûd (Çok Seven) isminin izidir. Kalp onlara meyleder, çünkü ezelde, bütün iyiliklerini ödünç aldıkları o Kaynak’a belâ demiştir. Onlarda sevdiği, ilk hitapta sevdiğinin ta kendisidir. Ruh özlemini icat etmez; hatırlar.

Bunların hiçbiri bu dünyanın iyiliğini inkâr etmez. Sufi gelenek dünyayı hor görmez. Dünya gerçektir, iyilikleri gerçektir, sevgileri gerçektir. Fakat hepsi geçici, hiçbiri nihai değildir. Kur’an onlara âyât, “işaretler” der: “Onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde âyetlerimizi göstereceğiz.” (Fussilet 41:53) İyi bir yemek, iyi bir arkadaş, iyi bir evlilik, iyi bir iş gerçek birer iyiliktir; aynı zamanda kalbi, isimleriyle o iyiliklere güzellik veren Bir’e döndüren işaretlerdir. Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem evlendi, çocuk sahibi oldu, yedi, içti, çalıştı, güldü. Dünyadan kaçmadı; dünyayı, işaretlerin okunduğu yer olarak yaşadı. Yanılgı, işareti, gösterdiği O sanmaktadır.

Gazzâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn’de bu çözümlemeyi kendine has bir incelikle yapar. Kalp Allah için yaratıldı, der; sonra da her biri, kalbin tanımak üzere yaratıldığı ilahi sıfatlardan parçalı bir pay taşıyan yaratılmış iyiliklerle dolu bir dünyaya konuldu. Kalp güzel bir yüzü sevdiğinde, bir bakıma el-Cemîl ismini sevmektedir. Cömert bir el hareketine hayran kaldığında, bir bakıma el-Kerîm ismine hayran kalmaktadır. Kalbin, sevgilerinin tam içinde bile duyduğu özlem, sevilenin sevimliliğini ödünç aldığı kaynağa duyulan özlemdir. Bezm-i Elest, bu özlemin ruhun temel yapısına ait olduğunun teminatıdır.

Dinin Yönü

Misâk anlaşıldığında dinî hayatın şekli de anlaşılır hâle gelir. Sufi okumada din, ruhun çoktan verdiği bir evet’i geri kazandırır. Yaratılmış olanı, kendi derinliğinin bir zamanlar seçtiği şeye doğru toplayıp götürür.

Beş vakit namaz, Ramazan orucu, tarikatın uzun terbiyeleri, zikir, murakabe ve muhasebe amelleri, unutuş âleminde dağılmış olan ruhun, daima çoktan seçtiği şeye doğru kendini yeniden derleme yöntemleridir. Şafak vaktinde namaza duran sâlik, daima içinde bulunduğu bir ilişkiye yeniden katılmaktadır.

Bu yüzden Sufi gelenek kendi işini bir kazı olarak tarif eder. Sâlik, kendisi doğmadan çok önce yerleştirilmiş olan Allah’la ilişkisini örtülerin altından çıkarır. Dağınıklığın, alışkanlığın, nefsin ve unutuşun katmanlarının altında, zamandan önce atılmış bir temel vardır. Terbiyeler yüzeyi açar; açığa çıkan şey ise zaten oradaydı.

Gazzâlî, İhyâ’da kalbin bir aynaya benzediğini yazar. Ezelde ilahi soruyu almış ve cevabını vermiş; tertemiz cilalı bir hâlde, önüne konulanı yansıtmıştır. Sonra doğumun, iştahın, dağınıklığın dünyası geldi ve her gaflet, her günah, her takıntı aynanın üstüne bir kat toz kondurdu. Ayna kırılmadı; yansıtma kabiliyeti baki kaldı. Fakat cila yeniden yapılmalıdır ve bunu ancak dinin, içselleştirilip yaşanan yöntemleri yapabilir. Aynayı cilalamak, sâlikin Elest günüyle irtibatını yeniden kurmaktır.

Ezeli Hitap

Ayetin ince bir noktası dikkati hak eder. Allah’ın hitabı elestü bi-rabbiküm, Arapçada soru kalıbındadır. Allah rububiyetini ilan etmez; ruhtan onu tanımasını ister. Ruhun cevabı belâ, “Evet” işte bu yüzden hür bir tanıma fiilidir. Misâk, ruhun hürriyet içinde cevapladığı bir davettir.

Klasik müfessirler buna dikkat etmiştir. Ayet, üstün bir gücün âciz tebaaya dayattığı bir sözleşmeyi tarif etmez. Allah’ın bizzat, rahmetiyle, cevap verebilecek kudrette olarak hitap ettiği yaratıklara koyduğu bir soruyu tarif eder. Cevap verebilme kudreti başlı başına bir armağandır. İnsanın haysiyeti, Sufi anlayışta, işte burada başlar. Her ruh, zamandan önceki o anda, kendisine hitap edilmeye lâyık görüldü ve her ruh bir cevabın haysiyetine yükseldi.

Bu yüzden Sufi gelenek insan kalbini büyük bir ciddiyetle ele alır. Bu anlayışta kalp, soru ile cevabın buluştuğu yerdir; ezeli evet’in verildiği ve ne kadar gömülü kalırsa kalsın hâlâ verili olarak durduğu odadır. Yolun işi, bilincin henüz eremediği bir derinlikte verilmiş olanı yeniden bilince taşımaktır.

Unutmak ve Hatırlamak

Kur’an, ruhun dünyada başına gelen için özel bir kelime çifti kullanır: gaflet ve zikir. İki kelime de rastgele seçilmemiştir; ikisi de misâkı varsayar. Allah’tan gafil olmak, hiç bilinmemiş bir şeyi bilmemek değildir; çoktan bilinen bir şeyi unutmaktır. Zikirde Allah’ı hatırlamak ise onu geri kazanmaktır.

İşte bu, her Sufi tarikatın merkezinde duran zikir ameline tam anlamını verir. Arapça kök hem “hatırlamak” hem “anmak” manasını taşır. Sâlik Allah, lâ ilâhe illallah, Hû dediğinde, o heceler ruhun aslından tanıdığı çağrı harfleridir. Her tekrar, aynanın üstünden bir kat tozu süpürür. Her tekrar, ruhu, bir zamanlar evet denilenin yeniden hazır olduğu o berraklık ânına bir nebze daha yaklaştırır.

Sufi üstatların hepsi yolu bir geri dönüş olarak tarif eder. Cüneyd-i Bağdâdî, sâliki geri giden biri olarak anmıştır. İbn Arabî, yolculuğun râciʿûn ilallah, “Allah’a dönenler” olduğunu yazar ve innâ lillâhi ve innâ ileyhi râciʿûn ayetini yankılar. Buradaki dönüş, bütün insan yolculuğunun yapısını anlatır. Misâktan dünyaya yürüyen ruh, ömür boyu geri yürümektedir. Tek soru, bu geri yürüyüşün bilerek mi yoksa bilmeden mi olduğudur.

Evet’in Ağırlığı

Klasik kaynaklar sarsıcı bir sonuca dikkat çeker. Madem her ruh çoktan evet demiştir, o hâlde yol, modern benin tercihlerini ihtiyari saydığı manada ihtiyari değildir. Yolu reddeden sâlik, kendi varlığının en derin katmanının çoktan verdiği bir sözü çiğnemektedir. Karşı koyarken bile Rabbe doğru çekildiğini hissettiği o kuvvet, kendi evet’inin onda hâlâ işleyen yapısal çekimidir. Hiç misâk vermemiş biri olamaz; olsa olsa verdiği misâkı tanımayı reddeden biri olur.

Kur’an misâkı bu yüzden bağlayıcı kılar: “Kıyamet gününde: Biz bundan habersizdik, demeyesiniz diye.” Her ruhun Rabbinin huzurunda durduğu o günde hiçbir insan, sorunun hiç sorulmadığını söyleyemeyecektir. Sorulmuştur; cevap verilmiştir. Dünyanın ürettiği unutuş, verilen cevabı yok etmez; yalnızca sâlikin, kendisinin en derin aslında söylediği şeyi tanımasını geciktirir.

İmam Râzî, tefsirinde bu sonucu açar: insanın ahlaki durumu, bir geri dönenin durumudur. En derinimizin aslında hiç terk etmediği bir ilişkiye giden yolu yeniden buluyoruz.

Ameli Ağırlık

Ciddiye alındığında misâk inancı, günlük dinî amelin dokusunu baştan aşağı değiştirir.

Şafaktaki namaz, bir konuşmaya yeniden katılmak olur. Oruç, ruhun çoktan bildiği bir sesi bastıran gürültüyü dindirmenin yolu olur. Kur’an okumak, ruhun, bilincin altındaki bir katmanda daima bildiğini hatırladığı kelimelerle karşılaşmak olur. Bir başka sâlikle dostluk ise, senin gibi aynı ezeli anda evet demiş ve senin gibi geri dönüş yolunda olan birini tanımak olur.

Geleneğin mesajının erişimine dair güveni de buradan gelir. Misâk evrenseldir. Her insan, kültürü ya da yetiştirilişi ne olursa olsun, Elest gününde hazırdı. Her insan o evet’i taşır. Sâlikin işi kendi yolunu geri bulmak, mürşidin işi başkalarının kendi yollarını bulmasına yardım etmektir. Yolun erişimi geniştir, çünkü misâk genişti; var olacak her ruhu kapsadı.

Bu genişlik, yolun hakikatini bulandırmaz. Geri dönüş yolu, Sufi anlayışta, Hz. Peygamber sallallahu aleyhi ve sellemin en tam ve en berrak biçimde getirdiği yoldur. O yolda kendini bulan ruhtan istenen tek şey, eve dönmesidir.

Meselenin Özü

Bezm-i Elest, insanların sorduklarının farkına bile varmadan sordukları en derin sorunun Sufi cevabıdır. Niçin asla tam huzur bulamıyorum? Niçin mutluluğum bile küçük, karanlık bir iplik taşıyor? Adını koyamadığım bu özlem de nedir?

Geleneğin cevabı şudur: bu özlem gerçektir ve bir adı vardır. O, ruhun, ezelde rububiyetini ikrar ettiği Rabbe çağrısıdır. Sızı, belânın hatırasıdır; soruyu soran O’na adım adım dönerek onurlandırılacak bir hatıra.

“Ben sizin Rabbiniz değil miyim? Belâ, dediler.” (A’râf 7:172)

İşte asıl ayet ve asıl evet budur. Her namaz, her zikir nefesi, sıkıntı altında verilen her sabır, kimsenin dinlemediği gecede söylenen her dürüst söz, ruhun, bu dünyanın dilinde, bir önceki dünyanın dilinde kendisine sorulan soruya yeniden evet demesidir.

Geleneğin korumak için kurulduğu yol, o evet’in bir bedene, bir hayata, bir günlük terbiyeye taşınması yoludur. Sâlik bu yolda, ruhun ezelde verdiği belâyla birlikte Rabbinin önünde yeniden duracağı güne kadar yürür ve o gün, bu kez hiç unutmadan, o zaman verdiği cevabın hâlâ aynı cevap olduğunu görür.

Kaynaklar

• Kur’an-ı Kerim: A’râf 7:172; Rûm 30:30
• Fıtrat Hadisi (Sahih-i Buhârî)
• İmam Taberî, Câmiu’l-Beyân an Te’vîli Âyi’l-Kur’ân (h. 883)
• Fahreddin Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb (h. 1210)
• Gazzâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn (h. 1097)
• Mevlana, Mesnevî (h. 1273)
• İbn Arabî, Fusûsu’l-Hikem (h. 1230)
• Yunus Emre, Divân (h. 14. yüzyıl)