Zikir: İlahi Anmanın Sanatı

“Beni anın ki, ben de sizi anayım” (Bakara 2:152). Koca bir ilim, bu tek ayetten doğmuştur. “Bilin ki, kalpler ancak Allah’ı anmakla huzura erer” (Ra’d 13:28). Bunlar yumuşak birer öğüt değil; bir emir ve bir vaattir. Kur’an, mümine anmasını söyler ve anmanın ne yaptığını da söyler: kalbi yatıştırır. Geleneğin zikir dediği şey, işte bu emri ciddiye alan ve onu ömrünün her köşesine taşıyan mümindir. Sufiler yüzyıllar içinde zikri, İslam’ın yetiştirdiği en ince kalp disiplinlerinden biri haline getirdiler.

Zikir Nedir?

En sade haliyle zikir, Allah’ın isimlerinin ve bazı kutsal sözlerin tekrarıdır. Lâ ilâhe illallah (Allah’tan başka ilah yoktur), Allahu Ekber (Allah en büyüktür), SübhanAllah (Allah’ı tenzih ederim), doksan dokuz isimden biri, bir Kur’an ayeti. Biçimler değişir. İlke değişmez.

Zikir dille sesli yapılabilir: etraftakilerin işitebileceği açık anma, zikr-i celî. Kalbin içinde, dışarıya hiçbir iz vermeden sessizce taşınabilir: gizli anma, zikr-i hafî. Seher vaktinin sessizliğinde tek başına çekilebilir, bir halkada toplulukla beraber yapılabilir. Birkaç dakika sürebilir, saatlerce uzayabilir. Tespih taneleriyle sayılabilir, parmak boğumlarında tutulabilir, ya da hiç sayılmaz. Her halde iş aynıdır. Bin bir dünyalık şeye dağılan kalbin dikkati toplanır ve Allah’a çevrilir. Zikir, dağınıklığın savurduğunu yeniden bir araya getirir.

Bu kulağa basit gelir. Değildir. Dikkatini tek bir noktada bir dakika bile tutmaya çalışan herkes, kalbin ne kadar huzursuz olduğunu, durmadan hatıra, plan, korku ve küçük istekler attığını bilir. Nefis durağan olmak istemez; konuşmaya devam etmek ister. Zikir o sesi zorla susturmaz. Kalbe söyleyecek daha iyi bir şey verir.

Şüpheci İtirazı

“Bir kelimeyi binlerce kez tekrarlamak nasıl bir anlam taşır?” Zikre dışarıdan bakan herkes er geç bunu sorar ve soru gerçek bir cevabı hak eder.

İtiraz, zikir çekmeyen bir kalbin huzura ermiş bir kalp olduğunu, kutsal sözlerin sadece doldurup karıştıracağı sessiz bir oda olduğunu varsayar. Oysa kalp hiçbir zaman durağan değildir. Her zaman bir şey tekrar eder. Kendi haline bırakıldığında geçmişi evirir çevirir, geleceğe kaygılanır, eski konuşmaları yeniden oynatır ve “ben” hikayesini tekrar tekrar anlatır.

Kalbinizin kendi haline kaldığında ne yaptığına dürüstçe bakın. Adınızı, dertlerinizi, kırgınlıklarınızı, iştahlarınızı tekrar eder. Aynı yara hakkında aynı masalı anlatır. Belki hiç gelmeyecek bir yarının korkusunu yeniden ve yeniden prova eder. Nefsin mertebelerinin böyle bir titizlikle haritasını çıkardığı nefis, kendini tam da bu durmak bilmez tekrarla ayakta tutar. Karanlıkta on bin kez söylenen “Ben yeterli değilim” yine bir tekrardır. Yüz farklı kılıkta dönüp duran “Acaba benim hakkımda ne düşünürler” yine bir tekrardır. Demek ki mesele hiçbir zaman tekrarın kalbi şekillendirip şekillendirmediği değildi. Şekillendirir, hep şekillendirir. Tek mesele, kalbin neyi tekrar ettiğidir.

Zikir, daha önce durağan olan bir kalbe tekrar dökmez. Zaten dönmekte olan tekrarı çevirir. Nefsin kaygılarını ezberlemesi yerine, dil ve kalp Allah’ın isimlerini söyler. Egonun kendi davasını dayatması yerine, kul egodan büyük olana döner. Bu bastırma değildir, değiştirmedir. Eski huy zorla yere serilmek zorunda değildir. Onun yerine bir başkası konur.

İşte bunun içindir ki metot ve mizaç bakımından birbirinden ne kadar ayrılırlarsa ayrılsınlar, bütün Sufi tarikatları zikrin yolun zemini olduğunda birleşir. Mevleviler onu musiki ve kutsal devirle birleştirir. Nakşibendiler kalpte sessiz tutar. Kadiriler bir odayı dolduran ritmik meclislerde sesle yükseltir. Şazeliler büyük güzellikteki virdlerin içine yerleştirir. Ama hepsi, istisnasız, anmayla başlar. Bu gelenekte zikirden geçmeyen bir Allah yolu yoktur.

Üç Mertebe

Klasik üstatlar zikrin üç mertebesini anlatır ve bu mertebeler, yüzeyden derinliğe doğru yolculuğu büyük bir berraklıkla gösterir.

Birincisi dilin zikridir. Talip kelimeleri öğrenir ve tekrar eder. Bu mertebede iş büyük ölçüde mekanik gelir. Dil oynar, sesler çıkar, ama kalp uzaklarda olabilir. Talip sıkılabilir, dikkati dağılabilir, şüpheye düşebilir. Bu doğaldır ve beklenir. Gam çalan bir öğrenci henüz musikiyi hissetmez; sadece parmaklarının acemiliğini hisseder. Kalp isimleri kabul edebilmeden önce, dilin onların şeklini öğrenmesi gerekir.

İkincisi kalbin zikridir. Burada bir şey döner. Yeterince uzun ve samimiyetle tekrarlanan sözler, bilinçli telaffuzun altına çöker. Kalbin kendisi anmayla atmaya başlar. Talip, kasten çekmediği anlarda bile zikrin sürdüğünü görür. Sıradan bir işin ortasında kendiliğinden yükselir. Uyku ile uyanıklık arasındaki boşlukta yüzeye çıkar. İmam Gazali, İhyâü Ulûmi’d-Dîn’de bu mertebeyi, zikrin artık talibin yaptığı bir şey olmaktan çıkıp onun içinde olup biten bir şey haline geldiği nokta olarak anlatır. Bu kayma önemlidir. Önce, “Ben Allah’ı anıyorum.” Sonra, “Anma bende doğuyor.”

Üçüncüsü ruhun zikridir (zikr-i rûh). Burada, bir kenarda durup bir fiil işleyen talip geri çekilir. Geriye kalan boşluk değil, doluluktur: anma kalbi öyle doldurur ki ego artık onun merkezinde oturmaz. Geleneğin fenâ dediği budur. Fenânın ne olduğunda titiz olmak gerekir. O, kişinin yok edilmesi değildir. Yaratan ile yaratılan arasındaki çizgi gerçek ve dokunulmaz kalır; kul, yaratılmış bir kul olarak kalır. Damla, deniz olmaz. Yanıp giden, benlik değil, benliğin kendi egemenliğindeki ısrarıdır: kendi ayakları üzerinde durduğu iddiası, kendini her şeyin merkezine koyma huyu. Fenâdan geçerek ortaya çıkan benlik, eskisinden daha az değil, daha çok kendisidir. Cüruf yanmış, geriye altın kalmıştır.

Nefesle Bağ

Pek çok zikir biçimi nefesle birlikte hareket eder ve bu tesadüf değildir. Pratiğin tâ kalbine yakın durur.

Yaygın bir usulde talip Lâ (“yok”) derken nefes verir, ilâhe illallah (“Allah’tan başka ilah”) derken nefes alır. Verilen nefes nefyi taşır: Allah’tan gayri her şeyin bırakılışını. Alınan nefes ispatı taşır: her şey arındıktan sonra geriye kalan ilahi hakikatin kabulünü. Nefesin kendisi bir iman ikrarına dönüşür. Her bir soluk döngüsü, tevhidin, yani Allah’ın bir olduğuna şahitliğin küçük bir icrası olur.

Neden nefes? Çünkü nefes, buyruğumuz altında olmayan şeylerin en mahremidir. Kalp iznimizi beklemeden atar. Ciğer talimatımızı beklemeden dolar. Talip, kutsal sözleri bu ritme bağlayarak anmayı bedenin sürüp giden kendi hayatına eker. Bilinçli dikkat kaçtığında, hatta uykuda bile, hiç durmayan nefesin taşıdığı zikir devam eder. Dilin zikrinin kalbin zikrine olgunlaştığı yollardan biri budur. Sözler iradeden tabiata, çabadan ikinci bir huya geçer.

Bazı tarikatlar bunu daha da ileri götürür. Nakşibendîlerin habs-i dem’i, yani nefesi tutma, belirli nefes kalıplarını, kalbin ince merkezlerine, latîfelere bağlanan bir dikkatle birleştirir. Kübrevî üstatları, nefes ile zikrin buluşması üzerine ışıktan ve renkten bütün bir iç manzara çizdiler. Bunlar boş icatlar değildir. Nefesin, dikkatin ve iç halin birbiri üzerinde nasıl çalıştığını kendi kalplerinde sınamış nice neslin biriktirdiği bulgulardır.

Vird: Manevi Reçete

Yaşayan bir Sufi tarikatında zikir, belli belirsiz bir tavsiye değildir. Kesin bir reçetedir. Vird (çoğulu evrâd), bir şeyhin müridine verdiği günlük zikirdir. Hangi isimlerin yahut sözlerin, kaç kere, hangi vakitte ve ne tarzda okunacağını belirler.

Bu kesinlik bürokratik kuralcılık değildir. Bir hekimin titizliğidir. Farklı isimler, iç hayatın farklı odalarını açar. Sabırsızlıkla boğuşana verilen ilaç ile kibirle boğuşana verilen ilaç başkadır. Yeni başlayanın derdine deva olan şey ile yolu otuz yıl yürümüş olanınki başkadır. Yolu kendisi gitmiş ve müridin halini okuyacak basirete (firâset) sahip şeyh, ona göre reçete yazar.

Gelenek, ehil bir rehberin gereğine bu yüzden böyle sıkı sarılır. Rehbersiz zikir tehlikeli olmaktan çok verimsizdir. Teşhissiz ilaç almaya benzer. Şeyh, mürit ile Allah arasına girmez. O, müridin kalbini, her zaman yakınında olan o huzura uyanmaktan alıkoyan dertleri bulup tedavi etmesine yardım eden bir hekimdir.

Doksan Dokuz İsmin Simyası

Gelenek, Allah’ın doksan dokuz ismi olduğunu ve her birinin O’nun hakikatinden bir sıfatı açtığını söyler. İsimler birbirinin yerine geçmez. Her biri, kul ile Rabbi arasındaki bağa ayrı bir pencere açar.

Yâ Sabûr (Ey çok sabırlı), öfkenin yiyip bitirdiği kişiye verilir; kalbe sabrın zaaf değil ilahi bir sıfat olduğunu öğretir. Yâ Latîf (Ey lütfeden, en ince yoldan eriştiren), kederdeki kişiye sunulur; en katı şartın içinden bile gizli bir inceliğin geçtiğini gösterir. Yâ Kahhâr (Ey her şeye galip gelen), bir bağa tutulup kalmış kişiye verilir; nefsin kalbe diktiği putu kırar. Yâ Vedûd (Ey çok seven), kalbi soğumuş kişiye; iç hayatın onsuz büyüyemeyeceği sıcaklığı yeniden tutuşturur.

Belli bir ismi tekrar etmek ne büyüdür ne hurafe. Sürekli ve dikkatli bir anmadır. Bir kimse sabah namazından sonra her gün üç yüz kez Yâ Sabûr dedikçe, günler haftalara, haftalar aylara eklendikçe, sabır artık uzaktan hayran olunan bir erdem olmaktan çıkar. İç hayatının dokusu olur. İsim, suyun taşı işlediği gibi onu işler: zorla değil, sabırla. İsimlerin simyası budur. Allah’ın ne olduğunu değiştirmezler. Kulun ne görebildiğini ve neyi taşıyabildiğini değiştirirler.

Gazali, ilahi isimler üzerine yazdığı kitabında, isimleri bilmenin gayesinin kuru bir bilgi değil tahalluk olduğunu öğretti: ismin ahlakıyla ahlaklanmak, kendi vasıflarını ilahi sıfatlara doğru yeniden biçimlendirmek. Bu, Allah olmak demek değildir. Kalp aynasını, yansıtmak için yaratıldığı nurdan bir şeyleri, ne kadar soluk da olsa, gösterene dek cilalamak demektir.

Anma Halkası

Zikir hem tek başına hem de cemiyet içinde çekilir ve toplu biçimi olan halka, kendine has bir kuvvete sahiptir.

Bir halkada, çekenler bir önderin idaresinde daire olup beraber zikrederler. Ritimler aynı adıma düşer. Nefesler hizalanır. Pek çok ses tek bir ses olur. Bu birleşmede, yalnız çekilen zikirde doğmayan bir şey doğar. Gelenek buna himmet der: talibin candan azmi, samimi niyetin gücü. Halkada her birinin himmeti ötekilerin himmetini yükseltir.

Toplu zikir, iç işinden ayrılamayan bir insanlık işi de görür. Halka rütbeleri eritir. Zengin ile fakir omuz omuza oturur, aynı sözleri söyler, aynı havayı solur. Alim ile gündelikçi, ihtiyar ile genç, paylaşılan anmada eşit olur. Tasavvuf her zaman bilmiştir ki kalp, insanlarla muamelenin niteliğinden ayrı olgunlaşamaz. Halka aynı anda hem bir ibadettir hem bir kardeşlik; hem Allah’a hem birbirine bir dönüştür.

Toplu zikrin biçimleri tarikatdan tarikata büyük ölçüde değişir. Kadirî halkası güçlü biçimde bedensel olabilir; ritmik salınım ve yükselen kuvvetli sesler bir doruğa varır. Nakşibendî hatm-i hâcegân’ı ise derin bir teveccühün sessiz meclisidir: belli bir okuma sırasının kalplerde beraber taşınması. Şazelî meclisleri, Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî’nin yazdığı meşhur Hizbü’l-bahr (Deniz Virdi) gibi virdlerin etrafında döner; ahenkli Arapça nesrinin güzelliğini okuyanlar adeta bedenlerinde duyar. Her biçim kurucu üstatlarının mizacını yansıtır. Ama hepsi aynı noktada buluşur: birlikte anmak.

Ekleme Değil, Yer Değiştirme

Zikir geleneğinin en derin kavrayışı, Allah’ın isimlerinin bir güç taşıması değildir. Bu isimlerin, aldıkları yeri zaten dolduran bir şeyin yerine geçmesidir. Kalp hiçbir zaman boş değildir. Her zaman bir şeyle doludur: kaygıyla, hırsla, kinle, iştahla dolu, ya da anmayla dolu. Tercih, dolu bir kalple boş bir kalp arasında değildir. Farklı doluluklar arasındadır.

Bu yüzden o kolay benzetme, “anma zihni boşaltmanın bir yoludur” sözü, işin özünü kaçırır. Zikir boş bir kalbi hedeflemez. Değişmiş bir içeriği hedefler. Talip düşünmeyi durdurmaya çalışmaz. Başka türlü düşünür; içindeki boşluğu egonun bitmek bilmez konuşması yerine Allah’ın isimleriyle doldurur. Zamanla bu yeniden dolma, kalbin sadece neyi tuttuğunu değil, nasıl çalıştığını da değiştirir. Yıllarca zikirle yoğrulmuş bir kalp, deneyime, yıllarca kaygıyla yoğrulmuş bir kalp gibi bakmaz. Biri her yönde Allah’ın ayetlerini okur. Öteki yalnızca tehdit okur.

Şu ayetin yalın manası budur: “Bilin ki, kalpler ancak Allah’ı anmakla huzura erer.” Kalp huzura erer; boşaltıldığı için değil, daha fazla telaş doğurmayan bir şeyle doldurulduğu için. Kaygı daha çok kaygı doğurur. Korku daha çok korku doğurur. Ama Allah’ın zikri sekîne getirir, Kur’an’ın andığı o dinginliği: bir yokluğun değil, bir varlığın, bir huzurun sessizliğini. Huzura ermiş kalp, hakkı olan içeriğe kavuşmuş kalptir.

Yedi asırlık pratik, düzinelerce kültür ve dilde, başka neredeyse her konuda anlaşamayan tarikatlar boyunca, hep bu tek noktada karar kılmıştır. Zikir temeldir. Üstatlar başka bir şey deneyecek muhayyileden yoksun olduğu için değil, ömürler boyu yaşadıkları şahitlikle öğrendikleri için: kalp, tekrar etmeye değer bir şey verildiğinde en sağlam biçimde değişir. Kainat zaten tekrar ediyor. Nefes zaten tekrar ediyor. Kalp zaten tekrar ediyor. Zikir yalnızca şunu ister: tekrar edilen şey, ananın da anılan Zat’ın da şanına yaraşsın.

Kaynaklar

• Gazali, İhyâü Ulûmi’d-Dîn (y.1097)
• Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye (y.1046)
• Kur’an: 33:41, 13:28, 2:152
• Hadis: Buhârî, Müslim