Fakr: Hiçliğin Zenginliği

Peygamber’in İftiharı

Hz. Muhammed’e atfedilen kısacık bir söz, on dört asırlık İslam maneviyatında yankılanıp durmuştur: “El-fakru fahrî”, yani “Yoksulluk benim iftiharımdır.” Sözün sened zinciri zayıftır; kimi hadis alimi ona sağlam bir dayanak bulunmadığını (lâ asla lehû) söyler. Ne var ki Sufi pratiğindeki yeri hiçbir zaman tartışılmamıştır. Hz. Peygamber bu kelimeleri tam bu haliyle söylemiş olsun ya da olmasın, taşıdıkları ilke Kur’an’da, sahih Sünnet’te ve her Sufi tarikatının yaşayan pratiğinde vardır.

Arapça fakr kelimesi yoksulluk, muhtaçlık, insanın kendine gereken şeyden yoksun oluşu demektir. Kur’an bunu açıkça bildirir: “Ey insanlar, Allah’a muhtaç olan sizsiniz. Allah ise hiçbir şeye muhtaç olmayan, övgüye layık olandır” (35:15). Bu bir öğüt değil, bir kulun ne olduğunun tarifidir. İnsan dünya ölçüsünce ne kadar varlıklı olursa olsun, var olmak için bile Allah’a muhtaçtır. Her nefes ödünçtür. Her kalp atışı, benliğin ötesindeki bir güçle sürer. Fakr, en derin anlamıyla, bu muhtaçlığın fark edilmesidir; gelenek onu bir aşağılanma diye değil, insan olmanın en temel hakikati diye karşılar.

Geleneğin Fakr’dan Anladığı

Fakr, maddi yokluk demek değildir ve gelenek bu ayrımda titizdir. Bir insan hiçbir şeye sahip olmayabilir, yine de içi başkalarının elindekine duyulan kıskançlık, hınç ve özlemle kavrulabilir. Bu, halin yoksulluğudur ve kalbi zincire vurulmuş bırakır. Bir başkası ise büyük bir serveti avucunu açık tutarak taşıyabilir; onu her an bırakmaya hazırdır, çünkü aslında hiçbir zaman gerçekten kendisinin olmadığını bilir. İşte bu ikincisi, bolluğun tam ortasında fakrı yaşar.

İbrahim ibn Edhem bir krallığı ardında bıraktı. Gelenek dikkatle şunu belirtir: onun fakrı bırakmakta değil, bırakmanın dile getirdiği o iç yönelişte idi. Servetini terk edip sonra terk etmiş olmasına takılıp kalan kimse, yalnızca bir bağı bir başkasıyla değiştirmiş olur.

Fakrın kendinden nefretle ya da insan onurunun inkârıyla hiçbir ilgisi yoktur. Allah’a olan tam muhtaçlığını gören Sufi, kendini hor görmeye çekilmez. Aksine özgürleşir. Nefsin tek başına ayakta durma, kendini yeterli ve hak eden gösterme telaşı gücünü yitirir; yerine ubûdiyyet gelir, yani tutulduğunu bilen bir kulun oturaklı huzuru. Ayakta tutuluyorum. Hep tutuldum. Benim işim kendimi var kılmak değil, beni var kılanı tanımaktır.

Boş Kâse

Fakr imgesi Sufi şiirini baştan başa doldurur. İçi boş olduğu için neyin ezgisini söyleyebilen kamış vardır. İçinde kendine ait hiçbir şey tutmadığı için şarabı alabilen kâse vardır. Yüzeyinde kendi sureti bulunmadığı için yansıtabilen ayna vardır. Her birinde boşluk, almayı mümkün kılan şeydir; almak ise doluluğa götürendir.

Mevlana’nın neyi bu imgelerin en yücesidir. Ney o yanık sesini, tam da sazlıktan koparıldığı, içi oyulup delik delik edildiği için verir. Onu ötmeye layık kılan şey, işte bu boşluğudur. İçi dolu kamış susar. Dolu kâse doldurulamaz. Hırs ve kendini gösterme kaygısıyla tıka basa dolmuş bir kalpte, Allah’ın sunduğu şeye yer kalmaz.

Fakrın kalbindeki incelik burada belirir: her şeyi almak için hiç olmak gerekir. Bu, çaresizliğin hiçliği değildir. Sürülüp temizlenmiş toprağın hiçliğidir. Hasat isteyen çiftçi önce tarlayı yabani otlardan arındırır. Boşaltmak asla gayenin kendisi değildir; yeşerecek olanın hazırlığıdır.

Fakr ve Zühd

Fakr, zühde (dünyaya karşı zahidane bir tokgözlülük) yakındır, ama ikisi ayrı şeylerdir. Zühd, dünyevi bağların insanın üzerindeki tutuşunu gevşetme pratiğidir. Fakr ise zühdün meydana getirmeyi amaçladığı iç haldir. Bir insan yıllarca zühdün dış disiplinine bağlı kalıp yine de fakra varamayabilir. İlke olarak, hiçbir çarpıcı terk edişe girmeden fakra ulaşmak da mümkündür, gerçi gelenek bunun nadir olduğunu söyler.

İbrahim ibn Edhem’in hikayesi bu ikisinin nasıl bağlandığını gösterir. Tahttan inişi zühddü, dıştan bir kopuş eylemi. Ardından geleni ise fakr: elinde tuttuğu her şeyin bir emanet olduğunun, asıl halinin baştan beri Allah’a muhtaçlık olduğunun fark edilmesi.

Râbia el-Adeviyye fakrı en incelmiş haliyle gösterir. Maddi yoksulluğu çetindi, ama onu asıl belirleyen yoksunluğu değil, kalbinin niteliğiydi. Allah’tan başka hiçbir şey istemezdi; arzuyu bastırmaya kendini alıştırdığı için değil, bütün arzusu tek bir yöne dönmüş ve gerisi kendiliğinden dökülüp gitmişti. Bu, bir ömrün tek bir sevgide toplanmasıdır, tek bir noktaya çevrilmiş yoksulluktur.

Derviş

Derviş kelimesi (Farsça dervîş, “yoksul kişi”) fakrı adında taşır. Derviş olmak, tanımı gereği, fakrı benimsemiş olmaktır. Sufinin sırtındaki yamalı hırka bunu usulca ilan eder: giyen kişi dünyanın beğenisinin peşinde değildir. Semâda giyilen Mevlevi tennuresi, kefeni ve nefsin bütün iddialarının ölümünü anlatır. Nakşibendi dervişi ise belki hiçbir ayırt edici giysi giymez; fakrı kalbinde gizli tutar, dışarıdan herkes gibi görünür.

Büyük Sufiler defalarca öğretmiştir ki en hakiki derviş çoğu zaman göze görünmeyendir. Gösterişli yoksulluk da tıpkı gösterişli takva gibi, nefsin bir başka kılığıdır. Hiçbir şeye sahip olmadığını herkese duyurmaya özen gösteren kimse, her türlü mülkten daha inatçı bir şeye tutunmuştur: manevi kibre. Sahici fakr, sergilemekten çok gizlenmeye meyleder.

Özgürlük Olarak Fakr

Fakrın en derin dersi şudur: Allah’a muhtaç olmak, her şeyden özgür olmaktır. Dünyadan hiçbir şeye ihtiyacı olmayan kişi, dünyanın kendisini kandırma ya da tehdit etme gücünün ötesindedir. Onun onayı bu kişiyi satın alamaz, serveti onu ayartamaz, reddi onu kıramaz. Hiçbir şey istemeyen birine rüşvet verilemez. Kaybedecek şeyi olmayan biri korkutulamaz. Değerini hiçbir insan elinin erişemeyeceği bir kaynaktan alan biri oyuna getirilemez.

Gelenek fakra bir tür iftihar (fahr) demesinin sebebi budur. Bu, kendini başkalarıyla kıyaslayarak şişiren nefsin kibrine hiç benzemez. Dünyanın bütün servetinin satın alamayacağı şeyi bulmuş olanın sessiz vakarıdır: hiçbir halin eksiltemeyeceği, Hakk ile kurulan bir bağ.

Kur’an’ın vaadi dosdoğrudur: “Allah kuluna yetmez mi?” (39:36). Fakr bu sorunun yaşanmış cevabıdır ve cevap evettir, hem de fazlasıyla. Allah’ı olanın her şeyi vardır; Allah’tan başka her şeyi olan ise hâlâ eli boş durur.

Yunus Emre bunu o bildik sadeliğiyle söyler: “Bana seni gerek seni.” Onun ağzında bu bir yokluk sızlanması değildir. Sayıya sığmayan bir zenginliktir.

Kaynaklar

• Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye (y.1046)
• Hucvirî, Keşfü’l-Mahcûb (y.1070)
• Kur’an: 35:15, 39:36, 47:38
• Hadis: Tirmizî