Aşkın Aldı Benden Beni: Yunus Emre'nin Teslimiyet Şarkısı

Şiir

Aşkın aldı benden beni, bana seni gerek seni. Ben yanarım dün ü günü, bana seni gerek seni.

Ne varlığa sevinirim, ne yokluğa yerinirim. Aşkın ile avunurum, bana seni gerek seni.

Aşkın aşıklar öldürür, aşk denizine daldırır. Tecelli ile doldurur, bana seni gerek seni.

Aşkın şarabından içem, Mecnun olup dağa düşem. Sensin dünü gün endişem, bana seni gerek seni.

Süfilere sohbet gerek, ahilere ahret gerek. Mecnunlara Leyla gerek, bana seni gerek seni.

Yunus durur benim adım, gün geçtikçe artar odum. İki cihanda maksudum, bana seni gerek seni.

Yunus Emre Divanı (y. 1240-1321)

Yunus Emre Kimdir?

Yunus Emre (y. 1240-1321), Sufi edebi geleneğinde kendine has bir yer tutar. Mevlana sarayın ve âlimin dili olan Farsça’da yazdı. Yunus ise halkın konuştuğu Türkçe ile yazdı. Tasavvufun en derin öğretilerini aldı ve bir çobanın tercümansız kavrayabileceği, bir tüccarın işini görürken söyleyebileceği, bir annenin çocuklarına okuyabileceği kelimelere döktü.

Hayatı hakkında kesin olarak neredeyse hiçbir şey bilinmez. İç Anadolu’da fazla tanınmayan bir Sufi üstadı olan Tapduk Emre’nin dervişi olduğu kabul edilir. Etrafında toplanan rivayetler çok şey anlatır. En meşhurunda genç Yunus, kıtlık zamanında köyü tarafından Tapduk Emre’den buğday istemeye gönderilir. Tapduk ona buğday yerine manevi himmet sunar. Aç ve işini bilir bir adam olan Yunus buğdayda direnir, ve alır. Dönüş yolunda hatasını anlar, geri döner ve bu kez himmeti ister. Tapduk ona anın geçtiğini söyler. Yunus, o armağan nihayet açılana dek yıllarca dergâhta en alçakgönüllü işleri görerek hizmet eder.

Bu hikâye bir Sufi ilkesini taşır: manevi fırsatın, aklın buyuramayacağı bir zamanlaması vardır; ve almaya giden yol çoğu zaman uzun sabır ve hizmet mevsimlerinden geçer. Yunus Emre’nin şiirindeki sadeliği de açıklar. O, âlimler için yazan bir âlim değildi. Mutfak işini yapmış, odunu taşımış ve beklemiş bir insandı.

Şiirin Mimarisi

“Aşkın Aldı Benden Beni” tek bir yapı ilkesine dayanır: tekrar. “Bana seni gerek seni” ifadesi her dörtlüğün sonunda bir kalp atışı gibi geri döner. Bu, zikrin edebî bir icrasıdır. Zikir, tekrarlanan anma yoluyla kalbin, Hakk’ın hatırlanmasından başka her şeyden yavaş yavaş boşaltıldığı Sufi ameli.

Her dörtlük bir şeyi daha sıyırıp atar. İlki benliği alır (“aşkın aldı benden beni”). İkincisi dünyanın sevincini ve kaygısını (“ne varlığa sevinirim, ne yokluğa yerinirim”). Üçüncüsü, aşk kılıcının aşığı öldürdüğü yerde canı (“aşkın aşıklar öldürür”). Dördüncüsü aklı (“Mecnun olup dağa düşem”). Hepsi bir bir anılıp bırakıldığında geriye kalan Sevgili’dir. Yalnızca nakarat.

İşte fenâ, minyatürde budur. Şiir fenâyı uzaktan tarif etmez, onu bizzat yaşar. Son dizeye gelindiğinde Sevgili olmayan her şey elden bırakılmıştır; şiirin mantığını izleyen okuyucu, kendi içindeki dağınıklığın sessizce derlenip toplandığını görür.

”Aşkın Aldı Benden Beni”

Açılış dizesi, “Aşkın aldı benden beni,” Türk edebiyatının en çok anılan satırlarından biridir ve birden fazla katmanda işler.

En yalın anlamıyla, öyle kaplayıcı bir aşkın halini anlatır ki olağan benlik duygusu susar. Çoğu kimse bunun bir çeşidini tatmıştır: güzelliğin, ya da kederin, ya da bir insana duyulan sevginin öyle şiddetlendiği bir an ki “istiyorum, gerekiyor, düşünüyorum” mırıltısı bütünüyle durur. Yunus daha tam olan bir şeye işaret eder. İsteyen, muhtaç olan, düşünen “ben”in tümüyle kenara çekildiği, öyle bütün bir aşktan söz eder.

Sufi katmanında bu, fenânın tam bir resmidir. Aşkın aldığı “ben” kişinin kendisi değildir. Kendi merkeziliğinde diretin nefs-i emmâredir. Aşk Yunus’u yıkmaz. Onun berrak görmesini engelleyen perdeyi kaldırır. Alınan, kaybedilmiş değerli bir şey değildi; kaldırılan bir perdeydi.

Bütün mesele bu farktadır. Kimi anlatımlarda benliğin çözülüşü bir yok oluş gibi tasavvur edilir: damlanın okyanusa karışıp damla olmaktan büsbütün çıkması. Sufi geleneğinde fenâ, kişinin yok edilmesi değil, egonun arındırılmasıdır. Damla var olmaktan çıkmaz. Varlığının baştan beri okyanus tarafından ayakta tutulduğunu, kendi başına durduğu iddiasının ise asıl perde olduğunu keşfeder. Kul kul kalır, Rab Rab kalır. Düşüp giden, bu bağı gözden gizleyen ego kurgusudur.

Aşkın Deliliği

Son dörtlükte Yunus kendine “Mecnun” der. Bu tasvir Sufi şiirinde tekrar tekrar döner: Allah’ın aşığı, dünyanın ölçüsüyle deli görünür, çünkü dünyanın akıllılık dediği öncelikleri bırakmıştır. Biriktirmek, itibar, kendini korumak, sıradan hayatta aklıselimin nişanları bunlardır. Görünmeyenin uğruna bunları terk eden, o mantığa göre aklını yitirmiş olmalıdır.

Ama Sufi şairleri hükmü tersine çevirir. Asıl aklını yitiren, derler, geçici olanı kalıcı sayan, ömrünü ölümün alıp götüreceği şeyleri yığmakla tüketen, her talih dönüşünde kayan bir zemin üstüne benlik kuran adamdır. Yunus Emre’nin “deliliği” gerçek aklın ilk kıpırtısıdır: yalnızca Sevgili’nin baki olduğunun, geri kalan her şeyin geçici bir düzen olduğunun anlaşılması.

Bu tersine çevirme gelenek boyunca karşımıza çıkar; Mevlana ona defalarca döner. Misafirhane aynı damara dokunur: gerçekte muhtaç olduğumuzu alabilmek için, muhtaç sandığımızı bırakma yürekliliği. Yunus Emre’nin kendine has bağışı, bunu öyle sade söylemesidir ki öğreti akıldan sıyrılıp doğruca kalbe erişir.

Yunus Emre ve Türk Sufi Geleneği

Yunus Emre yalnızca şiirleriyle değil, daha fazlasıyla önemlidir. Birçok bakımdan Türk edebî ve manevi kültürünün kurucusudur. Ondan önce Anadolu’da ciddi edebiyat ve ilim Farsça ile Arapça yürüyordu. Yunus, Türkçenin en derin manevi içeriği hiçbir kayıp olmadan taşıyabileceğini gösterdi; üstelik her şeyi değiştiren bir erişilebilirlikle.

Etkisi sonraki Türk Sufi şiirinin bütününe sinmiştir: Kaygusuz Abdal, Pir Sultan Abdal, Niyâzî-i Mısrî ve Sufi öğretisini türküyle Anadolu’nun her köşesine taşıyan sayısız âşık. Başlattığı şey hiçbir zaman yalnız bir edebi biçim olmadı. Yaşayan bir aktarımdı. Türk köylerinde şiirleri hâlâ söylenir, hâlâ ezberlenir, hâlâ günlük hayat için pratik bir bilgelik olarak alınır.

Şaşırtıcı olan, bu aktarımın açıklığıyla birlikte sadakatidir. Yunus öğretiyi hiç sulandırmadı. Fenâyı hoş bir mecaza yumuşatmadı, ilahi aşkı duyguya küçültmedi. En zor şeyleri en yalın kelimelerle söylemenin yolunu buldu, ve o yalınlığa varmak ustalık ister.

Bugün Bu Şiiri Okumak

“Aşkın Aldı Benden Beni,” egonun talepleri ne kadar acil hissettirirse hissettirsin, bunların kendisi hakkındaki en derin hakikat olmayabileceğini sezmiş herkese seslenir. Şiir bunu ispatlamaya kalkmaz. Söyler, ve söyleyişte bir şey yerinden oynar.

Nakarat, “bana seni gerek seni,” bir dilek değil, yerleşmiş bir hakikattir; hakikat olmayan her şeyin sıyrılmasıyla varılan bir hâl. Şöhret bırakıldıktan, servet bırakıldıktan, hatta dünyanın akıllılık fikri bırakıldıktan sonra ayakta kalan, indirgenemez o tek şeydir: yalnızca Sevgili. Yalnızca Sen.

Yunus’un başka bir yerde dediği gibi: “İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir. Sen kendini bilmezsen, ya nice okumaktır.”

Kaynaklar

• Yunus Emre, Divân (y. 14. yüzyıl)
• Yunus Emre, Risâletü’n-Nushiyye (y. 14. yüzyıl)
• Annemarie Schimmel, Mystical Dimensions of Islam (1975)
• Talat Halman, Yunus Emre and His Mystical Poetry (1981)